دانشگاه آزاد اسلامي
واحد دامغان
دانشکده حقوق
پايان نامه جهت دريافت درجه كارشناسي ارشد«A.M»
عنوان
قراردادهای الکترونیکی
و نقش بیمه سایبر در توسعه آن
استاد راهنما
دکتر حسن سلیمانی
نگارنده
سید محمد حسن خلخالی
پاییز 1393
تقديم به :
پدرم، او که وجود پاکش را بر سر راهم قرار داد، اولین معلم و راهبرم، او که دریای عمیق شعور و آگاهی، محبت و ایثارش بی ساحل است.

مادرم، او که آسمان نیلی قلب پر مهرش، بی افق. او که طراوت، لطافت و بهار سرسبز عمر خویش را به بهار وجودم پیوند داد.
برادرم، دوست و همراهم؛ او که همیشه متواضعانه در کنارم بوده و الطاف بی کرانش را نصیبم می کند و گاهگاهی بر بزنگاه های مهم زندگانی ام مرا به سمت جلو تشویق می کند.

و دو خواهرم، که وجودشان گرمابخش زندگانی ام هستند.
هدیه به :
تمام شهیدان راه علم
کسانی که تمام عمر خود را صرف پیشبرد دانش این مرز و بوم کردند.

تشکرنامه
در پایان این پژوهش، اذعان می دارم در طی این طریق، هیچگاه تنها نبودم؛ از خداوند بلند مرتبه و متعال که در تمام مراحل زندگی، بخشندگی و مهربانی خود را از من دریغ ننمود و عنایت امام مهربانی ها، امام موسی الرضا المرتضی(ع) که همیشه در زندگانی شامل حالم بوده، همکاری و همیاری دوستان و استادان و پدر و مادر مهربانم بدرقه ی راهم بوده و همیشه مرا حمایت و دستگیری کرده اند تشکر می کنم.
من با تمام وجود در برابر کسانی که سندی، کتاب و دستخطی را در اختیارم گذاردند یا کلمه ای به من آموختند سر تعظیم فرود می آورم و بدین وسیله برخود لازم می دانم:
نخست از استاد بزرگوار و اندیشمندم جناب آقای دکتر حسن سلیمانی که از آغاز تا انجام رساله راهنمایی های ارزنده ای را به نگارنده کردند و در تمام مراحل نگارش این رساله دلسوزانه و با روی گشاده ایرادات و اشکالات را گوشزد کرده و همواره راهنمای خوبی برای این جانب بوده اند کمال قدردانی را دارم .
سپس از جناب آقای دکتر علی امیری مدیر گروه محترم رشته تجارت بین الملل و از اساتیدی که در طول تحصیل در محضرشان کسب فیض کردم به ویژه حضرات اساتید؛ جناب آقای دکتر علیرضا جهانگیری، جناب آقای دکتر علیرضا حسنی و جناب آقای دکتر فخرالدین ابوئیه؛ که از آغاز راه تحصیل در این رشته چراغ راهم بودند و همچنین در نگارش پایان نامه مطالب مهمی را در این زمینه به این جانب گوشزد کردند نیز صمیمانه تشکر نموده و موفقیت و بهروزی روز افزون در تمامی مراحل زندگی را برای تک تکشان از خداوند منان خواستارم.
همچنین با سپاس فراوان از جناب مهندس رضا كلانتري عضو هيات علمي گروه ارزيابي امنيت شبكه و سامانه، و جناب آقای دکتر مصطفی السان.
در پایان نیز از همه اساتید و دوستان خود که در طول تحصیل و زندگی مرا یاری نمودند؛ بلاخص آقایان دکتر امید شعبانی، دکتر روح الله مهمان نوازان، دکتر مصطفی عباسی، محمود غزالی و امین پازوکی نهایت قدردانی و سپاسگزاری را دارم.
امید که این وجیزه، ادای دین و پاس داشتی نسبت به الطاف آن خوبان باشد.
چکیده
تجارت الکترونیکی به سرعت در حال توسعه است. فنّاوری نوین، برنامه‌های رایانه‌ای پیشرفته که موسوم به سیستم هوشمند رایانه‌ای هستند را قادر به انعقاد قراردادهای الکترونیکی به طور مستقل و بدون دخالت انسان نموده است و موجب شده است تا توجه بسیاری از نویسندگان حقوقی و تنظیم‌کنندگان کنوانسیون‌های بین‌المللی به این امر مهم جلب گرددا
قراردادهای الکترونیکی بر خلاف قراردادهای سنتی پدیده ای نوپا در تجارت بین الملل است که با توجه به تفاوت جغرافیایی و مکانی دو طرف برای تجارت و انعقاد قرارداد می توان ابزار مناسبی برای جایگزینی با روش سنتی لحاظ و به نتایج موثر آن همچون رونق تجارت امیدوار بود. قرارداد الکترونیکی همکاری متقابل اراده دو یا چند شخص در ایجاد ماهیت حقوقی از طریق داده پیام است و ابراز اراده از طریق وسایل الکترونیکی انجام می گیرد، که در آن باید ارکان عقد و شرایط صحت آن کاملاً محقق شده و رعایت شوند.
این تحقیق به ماهیت قراردادهای الکترونیکی و نقش بیمه سایبر در توسعه و گسترش آن پرداخته است. نگارنده بر این فرض معتقد است با افزایش امنیت فضای سایبر با موارد جدیدی همچون بیمه سایبر که می تواند مخاطرات این فضا را پوشش دهد، امیدوار به افزایش انعقاد قرارداد در این فضا بود. البته در کنار عوامل دیگری همچون اعتماد سازی فضای سایبر و آموزش و افزایش سطح آگاهی مردم و مواردی از این قبیل.
در این تحقیق که از منابع حقوقی؛ هم منابع فارسی و هم منابع دست اول خارجی استفاده شده است ابتدا کلیات مربوط به قراردادهای الکترونیک و فضای سایبر بیان شده است و سپس انواع قراردادهای الکترونیک مثلاً قراردادهای بین تاجر و تاجر و قراردادهای تاجر و مصرف کننده و انواع روش های انعقاد قرارداد بررسی مطرح گردیده و در آخر به بررسی پدیده بیمه سایبر و تبین نقش آن در توسعه و گسترش قراردادهای الکترونیکی پرداخته است.
به طور کلی دستاورد ما در این تحقیق شناخت ماهیت قرارداد الکترونیکی، برسی عامل مهم اعتماد سازی مردم و گسترش خدمات الکترونیکی منجمله قرارداد های الکترونیک با استفاده از پوشش بیمه نامه های سایبر بود.

کلمات کلیدی: تجارت بین الملل، تجارت الکترونیک، قرارداد الکترونیک، فضای سایبر، بیمه سایبر
فهرست مطالب:
فصل اول: کلیات9
مقدمه:10
بیان مسأله11
اهمیت و ضرورت پژوهش12
پرسش های پژوهش12
فرضیات پژوهش12
مشکلات و موانع پژوهش12
اهداف پژوهش13
پیشینه پژوهش14
روش پژوهش15
سازماندهی تحقیق15
فصل دوم: ادبیات تحقیق16
مبحث اول: معنا و مفهوم تجارت الکترونیک و قراردادهای الکترونیک17
گفتار نخست: تجارت الکترونیکی17
بند نخست: مفهوم تجارت الکترونیکی17
بند دوم: پیشینه تجارت الکترونیکی20
بند سوم: تجارت الکترونیکی در برابر تجارت سنتی22
گفتار دوم: قراردادهای الکترونیکی23
بند نخست: مفهوم قرارداد الکترونیکی24
بند دوم: پیشینه قراردادهای الکترونیک25
بند سوم: تعریف قراردادهای الکترونیک29
گفتار سوم: طبقه بندی انواع قراردادهای الکترونیک37
بند اول: شکل قرارداد37
بند دوم: شرایط شکلی مورد تراضی38
گفتار چهارم: مقایسه قراردادهای الکترونیک با سایر قراردادها39
گفتار پنجم: ویژگیهای حقوقی تجارتی و بین المللی بودن در قراردادهای الکترونیک42
بند اول: مفهوم تجارت42
بند دوم: تجارت داخلی42
بند سوم: تعریف تاجر در حقوق ایران42
بند چهارم: غیرتجاری بودن معاملات غیرمنقول43
بند پنجم: اصل تجاری بودن معاملات تجار44
بند ششم: ماهیت حقوقی تجارت الکترونیکی45
بند هفتم: طرفهای تجارت46
بند هشتم: تجارت بین یک شخص حقیقی و یک سیستم کامپیوتری46
بند نهم: تجارت بین دو سیستم کامپیوتری46
گفتار ششم: منابع حقوقی قراردادهای الکترونیک46
بند اول: مقررات بین المللی47
بند دوم: قوانین منطقه ای47
بند سوم: عرف و عادت تجاری47
گفتار هفتم: مقرّرات داخلی49
بند اول: قانون49
بند دوم: قوانین ملی49
بند سوم: اصول کلی حقوق50
بند چهارم: آرای دادگاهها و مراجع داوری50
بند پنجم: عقاید علماء حقوق50
مبحث دوم: اصطلاحات فضای سایبر51
گفتار اول: مفهوم فضای سایبر51
بند اول: اصطلاحات عمومی52
گفتار دوم: مفاهیم امنیت مبادلات63
بند اول: قابلیت استناد و تمامیت «داده پیام»63
بند دوم: امضای الکترونیکی و امضای دیجیتال64
بند سوم: شیوة رمزنگاری متقارن و نامتقارن66
گفتار دوم: اصطلاحات شبکه69
بند اول: مفاهیم اولیه69
گفتار سوم: مفاهیم اینترنت72
بند اول: اینترنت72
بند دوم: انواع خدمات و تهدیدات73
بند سوم: نام دامنه76
بند چهارم: نمایش برخط78
مبحث سوم: مقدمات و اصول بیمه79
گفتار اول: تعریف بیمه79
بند اول: تعریف لغوی79
بند دوم: تعریف اصطلاحی80
بند سوم: بیمه بین المللی81
گفتار دوم: شرایط بیمه و پیشینه آن82
بند اول: شرایط بیمه82
بند دوم: سابقه تاریخی83
گفتار سوم: شناخت قرارداد بیمه86
بند اول: ماهیت حقوقی قرارداد بیمه86
بند دوم: بیمه نامه و محتوای آن88
بند سوم: انواع بیمه نامه88
گفتار چهارم: اوصاف بیمه در تجارت بین الملل90
بند اول: انعقاد قرارداد90
بند دوم: پرداخت حق بیمه91
بند سوم: شکل قرارداد بیمه92
فصل سوم: تشکیل و انعقاد قراردادهای الکترونیکی94
مبحث اول: قرارداد الکترونیکی95
گفتار اول: شرط تشکیل شدن قرارداد95
بند اول: نقش “داده پیام” در تشکیل قرارداد95
بند دوم: شرایط اساسی تشکیل الکترونیکی قراردادها96
بند سوم: قصد و رضای طرفین97
بند چهارم: معلوم و معین بودن موضوع معامله106
بند پنجم: مشروع بودن جهت معامله107
گفتار دوم: تشکیل قرارداد توسط رایانه107
بند اول: نیابت رایانه از اصل ساز108
بند دوم: سیستم رایانه ای به عنوان شخص109
گفتار سوم: ایجاب و قبول الکترونیکی109
بند اول: ایجاب110
مبحث دوم: تشکیل قرارداد الکترونیک115
گفتار اول: زمان و مکان تشکیل قراردادهای الکترونیکی115
بند اول: لزوم توجه به مقتضای ایجاب116
بند دوم: نظریه لحظه اعلام117
بند سوم: نظریه لحظه ارسال118
بند چهارم: نظریه لحظه وصول119
بند پنجم: بررسی مقرّرات داخلی ایران120
گفتار دوم: اثبات و تفسیر قراردادهای الکترونیکی122
بند اول: اثبات قراردادهای الکترونیکی122
بند دوم: تفسیر قراردادهای الکترونیک123
گفتار سوم: امضاء الکترونیک125
بند اول: ماهیت امضاء126
بند دوم: امضاء الکترونیک126
بند سوم: نحوه ایجاد یک امضای الکترونیک127
بند چهارم: گواهینامه دیجیتال128
بند پنجم: مرجع گواهی امضای الکترونیک128
بند ششم: مزایای استفاده از امضای الکترونیک129
بند هفتم: قابلیت استناد امضای الکترونیک از نظر حقوقی130
بند هشتم: سابقه قانونی امضای دیجیتال131
گفتار چهارم: روشهای پرداخت ثمن در قراردادهای الکترونیک131
بند اول: پرداخت ثمن به شیوه سنتی در بیع بین المللی132
بند دوم: روشهای پرداخت ثمن به صورت الکترونیکی135
گفتار پنجم: انواع الگوهای قرارداد در تجارت الکترونیک138
بند اول: قرارداد بین بنگاه و بنگاه138
بند دوم: قرارداد بین بنگاه و مصرف کننده139
بند سوم: قراردادهای بین دو مصرف کننده139
بند چهارم: قراردادهای بین مصرف کننده و بنگاه139
بند پنجم: سایر الگوهای قرارداد الکترونیکی140
بند ششم: بررسی سایتهای تجارت الکترونیک در ایران140
گفتار ششم: انحلال قراردادهای الکترونیک141
فصل چهارم: بـیـمه سایبـر142
مبحث اول: تبیین مبانی بیمه سایبر143
گفتار نخست: معرفی بیمه سایبر143
بند اول: بیمه الکترونیکی143
بند دوم: بیمه سایبر147
بند سوم: لزوم بیمه سایبر148
بند چهارم: چالش بیمه سایبر149
بند پنجم: بیمه مسئولیت فضای سایبر149
مبحث دوم: توسعه بیمه سایبر151
گفتار اول : بیمه نامه های سنتی151
گفتار دوم: بیمه وابسته151
گفتار سوم: بیمه پذیری مخاطرات مجازی152
گفتار چهارم: ظهور اولین بیمه نامه های هکر152
گفتار پنجم: وقایع سببی، افزایش ریسک ها و سازگاری با قوانین153
گفتار ششم: مخاطرات قابل بیمه سایبر156
بند اول: خطر از دست دادن داده156
بند دوم: خسارت بازسازی157
بند سوم: خسارت به مالکیت فکری157
گفتار هفتم: برخی از انواع بیمه نامه سایبر158
گفتار هشتم: مباحث اقتصادی بیمه سایبری161
بند نخست: بیمه سایبری امنیت IT را بالا می برد161
بند دوم: تعیین استاندارد برای مسئولیت توسط بیمه سایبری162
بند سوم: افزایش رفاه اجتماعی توسط بیمه سایبری163
گفتار نهم: بازار بیمه سایبری در حال ظهور164
فصل پنجم: نتیجه گیری167
فهرست منابع و مآخذ172
پـیوسـت: قانون تجارت الکترونیکی180

مقدمه:
تجارت، می تواند به تبادل کالا یا خدمات به ویژه در مقیاس بزرگ گفته شود. در گذشته تجارت اغلب به صورت چهره به چهره میان دو طرف صورت می گرفت. اما در طول قرن ها و دهه ها تجارت روندی پیچیده به خود گرفت. امروزه با پیشرفت تکنولوژی و اختراعات جدید، بشر به تکامل خود نزدیک می شود، یکی از مهم ترین اختراعات؛ اینترنت بود. شبکه ای بهم متصل که تبادل اطلاعات را متحول کرد. با پیدایش اینترنت و شبکه های اطلاع رسانی وابسته به آن؛ جامعه برای استفاده از این فضا احساس نیاز کرد و رفته رفته خدمات الکترونیکی ایجاد شد و به مرور زمان گسترش پیدا کرد. پس از این بود که پدیده تجارت الکترونیک به منصه ظهور رسید و قرارداد های الکترونیکی ایجاد شد. از طرفی تجّار که با مشقّت های فراوان و ریسک های بسیار به شیوه ای سنتی دست به تجارت می زدند مشتاق استفاده از این فضا جهت تسهیل و توسعه ی تجارت شدند. اما این مهم خود نیازمند بسترهایی از جمله آگاهی و نحوه ی استفاده از این فضا بود.
باید توجه داشت عوامل مختلفی مانع گسترش تجارت الکترونیک بالاخص در ایران وجود دارد؛ عواملی همچون: عدم آگاهی مردم، سرعت کم اینترنت، فراهم نبودن بسترهای لازم، عدم اعتماد و ایمن نبودن فضای سایبر. به نظر نگارنده مهم ترین عامل جهت توسعه و گسترش خدمات الکترونیکی؛ افزایش ایمنی در این فضا می باشد. چرا که فضای سایبر با مخاطراتی همراه است. در مواجهه با تهديدات بالقوه این فضا چندين گزينه جهت مديريتِ مخاطرات وجود دارد؛ كه كاهش خطر و انتقال خطر از آن جمله اند. كاهش خطر توسط متخصصان امنيت با فراهم آوردن مكانيزم هاي امنيتي و حفاظتي بر آورده مي شود و انتقال خطر که توسط شركت هاي بيمه بر آورده مي شود.
این پژوهش در نظر دارد با رویکردی حقوقی به عامل دوم جهت مدیریت مخاطرات؛ یعنی انتقال خطر توسط شرکت های بیمه بپردازد. باید گفت تنها زمانی کاربر می تواند با خیال راحت از فضای سایبر استفاده کند که یا احتمال خطر و خسارت به صفر برسد یا در صورت بروز حادثه شخص ثالثی خسارت بوجود آمده را جبران کند. شاید برخی معتقد باشند فضای سایبر امن و استفاده از آن موجب خسارتی نخواهد شد اما در پاسخ باید گفت افرادی که از خدمات الکترونیکی استفاده می کنند یا در این فضا، قراردادی منعقد می کنند اگر متضرر بشوند چگونه می توانند خسارت وارده را جبران کنند؟
با توجه به مصائب و مشکلات موجود و دلایل مطرح شده ضرورت وجود بیمه ای جهت پوشش مخاطرات فضای سایبر نشان داده شد. بنابراین در این پژوهش به طور مبسوط با این پدیده آشنا می شوید.
بیان مسأله
بسیاری از اقتصاددانان، متخصصان و دوراندیشان عقیده دارند که در سالهای اخیر، انقلابی مشابه انقلاب صنعتی به وقوع پیوسته که جهان را وارد «عصر اطلاعات» کرده و بسیاری از جنبه های اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی حیات بشر را دستخوش تحوّلی شگرف، نموده است. یکی از ابعاد این تحوّل، تغییراتی است که در روابط اقتصادی بین افراد، شرکتها با یکدیگر و افراد با شرکتها و دولتها، به سرعت از حالت سنتی خود که مبتنی بر مبادله بر مبنای اسناد و مدارک کاغذی است، خارج شده و به سوی انجام مبادلات از طریق بهره گیری از سیستمهای مبتنی بر اطلاعات الکترونیکی، در حرکت است. تجارت الکترونیکی به دلیل سرعت کارآیی، کاهش هزینهها و بهره برداری از فرصتهای زودگذر، عرصه جدیدی را در رقابت گشوده است، تا آنجا که گفته میشود، عقب افتادن از این سیر تحول، نتیجه ای جز منزوی شدن در عرصه اقتصاد جهانی، نخواهد داشت. بنابراین با گسترش اینترنت، پیدایش امکانات جدید و شکل گیری خدمات الکترونیکی؛ تجّار مایل اند برای تسهیل در امر تجارت از این امکانات استفاده کنند و میل به تجارت الکترونیک بیشتر از تجارت به روش های سنتی بروز کرده است، چرا که یکی از مشکلات تجارت بین الملل دوری مسافت می باشد. اما باید توجه داشت هریک از دو روش سنتی یا الکترونیکی مخاطراتی را در بردارد، در روش سنتی خطر غرق شدن و تصادم کشتی، دزدان دریایی و یا موارد دیگر و در روش الکترونیکی خطر های جدید و ناشناخته. بنابراین ناآگاهی از فضای سایبر و نتیجه ی آن بی اعتمادی به این فضا، باعث عدم استفاده از تجارت الکترونیکی در معنای گسترده ی آن می باشد، چرا که مخاطراتی که استفاده از فضای تبادل اطلاعات را تهدید می کند، می تواند مانع گسترش و تاثیر منفی برای این طریق جهت تجارت باشدب
حال با توجه به مشکلات گفته شده سوال اینجاست چه راه حلی برای بر طرف کردن مشکلات و امن کردن فضای سایبر و توسعه ی آن می توان ارائه داد؟ آیا بیمه سایبر می تواند این نقش را ایفا کند؟
به نظر نگارنده مشکلات فوق می تواند لزوم وجود بیمه سایبر را توجیه کند به طور مختصر در تعریف بیمه سایبر می توان گفت: بیمه ای که مخاطرات فضای سایبر را پوشش می دهد. بنابراین در این پژوهش با استفاده از روش کتابخانه ای، مقالات محققان و منابع موجود؛ ضمن پرداختن به ماهیت قرارداد های الکترونیکی به معرفی بیمه سایبر و نقش آن در توسعه قرارداد های الکترونیکی می پردازیمپ
لازم به ذکر است این پژوهش با رویکردی حقوقی به تاثیر بیمه در اینترنت اشاره دارد و با تبیین و معرفی نسل جدید بیمه نامه (بیمه سایبر یا بیمه فضای مجازی) و بیان نقش آن و تشویق شرکت های بیمه ای جهت پذیرش مسئولیت مخاطرات جدید از یک طرف و تشویق شرکت های ارائه دهنده خدمات الکترونیکی جهت بیمه کردن خدمات خود از طرف دیگر، سعی در گسترش خدمات الکترونیکی، تجارت الکترونیکی و در نهایت قرارداد های الکترونیکی دارد.
اهمیّت و ضرورت پژوهش
برای جلوگیری از حضور فیزیکی افراد جهت رفع نیاز های روزمره و حل معضلاتی چون آلودگی هوا و ترافیک و… باید استفاده از فضای سایبر و خدمات الکترونیکی را ترویج و گسترش داد. بدین منظور انجام این مهم نیازمند همکاری و تعامل چندین و چند سازمان می باشد، علاوه بر فرهنگ سازی، تبلیغ، تشویق و موارد دیگر، باید به فکر اَمن بودن این فضا و مخاطرات موجود در این فضا بود. برای جلوگیری و حتی جبران این مخاطرات باید چاره ای اندیشید؛ چرا که هرچه فضای سایبر اَمن و عاری از هرگونه مخاطره ای باشد، خدمات الکترونیکی گسترش پیدا می کند. یکی از مواردی که می تواند مخاطرات فضای سایبر را پوشش دهد و این فضا را امن سازد، بیمه سایبر می باشد.
لذا نگارنده بر خود واجب دید ضمن پرداختن به این موضوع، در این پژوهش تلاش کند پدیده بیمه سایبر را معرفی و نقش آن در توسعه و گسترش استفاده از خدمات الکترونیکی منجمله قرارداد های الکترونیکی را بیان نماید و بتواند الگویی مناسب برای شرکت های بیمه ای و شرکت های ارائه دهنده خدمات الکترونیکی معرفی نماید.
پرسش های پژوهش
1. نقش بیمه سایبر در توسعه قراردادهای الکترونیکی چیست؟
2. آیا امکان تحقق بیمه در فضای سایبر وجود دارد؟ شرایط تحقق آن چگونه است؟
3. عوامل گسترش قراردادهای الکترونیکی چیست؟ و بیمه چه تاثیری در توسعه این قراردادها دارد؟

فرضیات پژوهش
1. توسعه قراردادهای الکترونیکی رابطه مستقیم با بیمه سایبر داردد
2. بيمه سايبر را می توان نوعی جدید از انواع بیمه به حساب آورد، که تضميني براي جبران خسارت در فضاي سايبر ايجاد مي كند.
3. وجود بیمه سایبر باعث افزایش امنیت اعتماد به فضای سایبر و در نهایت منجر به گسترش قراردادهای الکترونیکی می شود.
مشکلات و موانع پژوهش
با توجه به موضوع این پژوهش، نگارنده با مشکل کمبود منبع (عدم وجود منابع فارسی و دسترسی به منابع دست اول انگلیسی) مواجه شد؛ همچنین با توجه به عدم اعتماد به فضای سایبر در ایران و نبود بیمه نامه ای مخصوص پوشش مخاطرات جدید؛ افراد بالاخص تجار مایل به استفاده بهینه از این فضا جهت رفع نیاز ها نیستند و بالتّبع کمتر محققی سعی در معرفی و گسترش این فضا داشته است؛ لذا نگارنده بر آن شد با ترجمه و تحقیق پیرامون موضوع زد و به قدر توان تلاش کرد تا بتواند در این موضوع اثری درخور و شایسته ارائه دهد و امیدوارست این طریق ناهموار با این پژوهش برای محققان و علاقه مندان اندکی هموار شود.
اهداف پژوهش
تبیین ماهیت قراردادهای الکترونیکی و نحوه انعقاد آن در فضای سایبر
بررسی پدیده بیمه در فضای سایبر و تاثیر امنیت در توسعه قراردادهای الکترونیکی
معرفی بیمه سایبر و بیان نقش آن در گسترش قراردادهای الکترونیکی
همچنین این تحقیق به گونه ای کار شده است که می تواند برای موارد زیر کاربرد داشته باشد:
1. شرکتها و مؤسسات فعال در حوزه تجارت الکترونيکي.
2. مؤسسات دولتي و غيردولتي که نسبت به امکانات و يا خدمات ارايه شده از سوي خود به موجب قانون، قرارداد يا عرف در قبال خسارات وارده به اشخاص ثالث مسؤوليت مدني دارند.
مانند بانکها، رساها و مؤسسات مخابراتي.
3. اشخاصي که در فتا اين احتمال نسبت به آنها وجود دارد که قرباني سرقت هويت، سرقت شماره و شناسه‌هاي بهادار (رمز کارت اعتباري و..) و يا جعل سمت شوند.
4. شرکتهاي مرتبط با رايانه‌هايي که از آنها براي انعقاد قرارداد يا تبادل داده استفاده مي‌شود.
5. هر مؤسسه‌اي که اقدام به ذخيره الکترونيکي اطلاعات مي‌نمايد و اين داده‌ها از طريق شبکه جهاني اينترنت يا شبکه داخلي توسط افراد مجاز يا غير مجاز قابل دسترس است.
6. مؤسساتي که به صورت آن‌لاين (برخط) اقدام به فعاليت‌هاي نشر، پخش و ارتباط با عموم يا مخاطبان خاص مي‌نمايند.
7. شرکتها و مؤسساتي که به طور قابل توجهي در فعاليت‌هاي تجاري، صنفي يا حرفه‌اي خود از نامه الکترونيکي استفاده مي‌کنند.
8. شرکتهايي که به هر نحو از فناوري بهره‌مند مي‌شوند و به دليل وجود دو عامل «استمرار بهره‌مندي» و «ارتباط عمومي يا خصوصي قابل توجه» در معرض مخاطرات امنيتي قرار دارند.
9. مؤسساتي که داراي پايگاه اينترني فعال براي ارتباط با مشتريان يا مخاطبان هستند.
10. افرادي که اقدام به دريافت کالا ويا خدمات از طريق اينترنت نموده يا به طور مستمر از اين شويه براي خريد يا اطلاع از وضعيت روز بازار استفاده مي‌کنند.
11. اشخاصي که اطلاعات آنها داراي ماهيت خاصي است که به دليل ارزش تجاري، امنيتي، شخصي و.. مخاطرات بيشتري در مقايسه با ساير اطلاعات آنها را تهديد مي‌کند.
12. کساني که از کارت‌هاي اعتباري يا ديگر سامانه‌هاي الکترونيکي/اينترنتي به طور مکرر در معاملات و فعاليت‌هاي روزمره خود استفاده مي‌کنند.
پیشینه پژوهش
با توجه به بدیع و بکر بودن موضوع این پژوهش در ارتباط با بیمه سایبر و قرارداد الکترونیکی تالیفی وجود ندارد. و هیچ توضیح جامع و کاملی در این باره ارائه نشده است، اما راجع به قرارداد به معنای اخص باید گفت؛ منابع فقهی و حقوقی بسیاری موجود می باشد اما با پیدایش اینترنت و گسترش آن شکل جدید از قرارداد ها بوجود آمد به نام قراردادهای الکترونیکی که بخش اول موضوع این پژوهش می باشد در باب قراردادهای الکترونیکی به منابع زیر می توان اشاره کرد:
یکی از منابع مهم در حوزه قراردادهای الکترونیکی قانون تجارت الکترونیک مصوب 1382 می باشد.
منبع دیگر کتاب حقوق تجارت الکترونیک جناب آقای علی رضایی می باشد که در فصل دوم این کتاب به ماهیت قرارداد های الکترونیکی پرداخته ولی متاسفانه به نحوه انعقاد قرارداد در محیط مجازی خیلی محدود اشاره کرده است.
کتاب دیگری در زمینه قرارداد الکترونیکی کتاب سید ابوالفضل حسینی سیرت می باشد که در سه فصل به موضوع تجارت الکترونیک پرداخته است حسینی سیرت در فصل دوم ضمن دو مبحث به قرارداد های الکترونیکی و شرایط تشکیل آن به طور خلاصه اشاره کرده است.
اما مهم ترین کتابی که در باب تجارت الکترونیک و قرارداد های الکترونیک قلم زده شده است کتاب حقوق تجارت الکترونیکی دکتر مصطفی السان انتشارات سمت می باشد کتابی که در هفت فصل (کمتر از 350 صفحه) به طور موجز و کامل به تشریح تمامی ابعاد حقوقی تجارت الکترونیکی پرداخته است.
السان در این کتاب ضمن فصل دوم به قرارداد های الکترونیکی اشاره کامل کرده است و در مبحث سوم گفتار چهارم از فصل سوم به بیمه سایبر با تعبیر بیمه تجارت الکترونیکی یادکرده و این موضوع را به طور مختصر توضیح داده است اما به گمان بنده ایرادی که به این کار وارد است بهتر بود به جای واژه بیمه تجارت الکترونیک به معنای اخص از بیمه سایبر یا بیمه فضای مجازی یاد می کرد. در این بخش هم از ارتباط قرارداد های الکترونیکی و بیمه سایبر سخنی به میان نیامده است.
همچنین نگارنده با مراجعه به مراکز دانشگاهی چندین پایان نامه مقطع کارشناسی ارشد و دکتری در باب فناوری اطلاعات و قرارداد های الکترونیک وجود دارد که به بخشی از آنها در ذیل اشاره می شود:
1. خرم آبادی، عبدالصمد، 1384، جرائم فناوری اطلاعات، پایان نامه دکتری رشته جزا و جرم شناسی، دانشگاه تهران، در این رساله در فصل اول از بخش اول پیرامون ماهیت و ارکان فناوری اطلاعات اشاراتی داشته است.
2. ذهبی اردکانی، محبوبه، 1390، زمان و مکان انعقاد قرارداد الکترونیکی و آثار آن، پایان نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه قم. دراین پایان نامه به بررسی نظریه های موجود در خصوص زمان و مکان انعقاد قرارداد بررسی هر نظریه و در نهایت انتخاب نظریه ای که به واقع نزدیک تر باشد, پرداخته است. در نهایت نیز به آثار ناشی از تعیین زمان و مکان انعقاد قرارداد الکترونیک و اهمیت آن پرداخته است.
همچنین در باب موضوع این پژوهش به رساله های زیر نیز می توان اشاره داشت:
1. ماحوزی، رحیمه، 1386، بررسی حقوقی بیمه هواپیما، پایان نامه کارشناسی ارشد حقوق خصوصی، دانشگاه آزاد اسلامی تهران مرکزی.
2. یاراحمدی، محمود، 1384، بررسی حقوقی بیمه اتومبیل، پایان نامه کارشناسی ارشد حقوق خصوصی، دانشگاه آزاد اسلامی تهران مرکز.
3. صادقی نشاط، امیر، 1387، حمایت از حقوق پدید آورندگان نرم افزارهای کامیپوتری؛ رسالة دکترای حقوق خصوصی، دانشگاه تهران.
4. طباطبائی، سید حسین، 1388، الزامات حقوقی امنیت تجارت الکترونیک، پایان نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه علامه طباطبائی.
روش پژوهش
در این پژوهش با رعایت رویکرد کیفی با دید حقوقی به موضوع پرداخته شده است، راجع به روش گردآوری منابع باید گفت، گردآوری مطالب به روش کتابخانه ای مطالعه کتب، مقالات، مجلات و سایر نوشتار ها می باشد و ابزار گردآوری اطلاعات به صورت فیش برداری تهیه و گردآوری شده است. در این پژوهش ضمن توصیف به تبیین مطالب پرداخته شده است.
سازماندهی تحقیق
پایان نامه در پنج فصل تنظیم شده است که در فصل اول به بیان کلیات پژوهش (بیان مسئله، اهمیت و ضرورت، پرسش ها و فرضیات پژوهش و…)، فصل دوم با عنوان «ادبیات تحقیق» به بررسی و بیان کلیات و مفاهیم پرداخته ، فصل سوم با عنوان «تشکیل و شرایط انعقاد قراردادهای الکترونیکی» ، فصل چهارم با عنوان «بیمه سایبر و ارتباط آن با قراردادهای الکترونیکی» به بررسی پدیده بیمه سایبر و ارتباط آن با قرارداد الکترونیکی و النهایه در فصل پنجم با عنوان «نتیجه گیری» به بیان چالش ها و مشکلات، راه کارها و نتایج پژوهش، پیشنهاداتی پیرامون بیمه سایبر و قراردادهای الکترونیک پرداخته شد.

مبحث اول: معنا و مفهوم تجارت الکترونیک و قراردادهای الکترونیک
گفتار نخست: تجارت الکترونیکی1
بسیاری از اقتصاددانان، متخصصان و دوراندیشان عقیده دارند که در سالهای اخیر، انقلابی مشابه انقلاب صنعتی به وقوع پیوسته که جهان را وارد «عصر اطلاعات» کرده و بسیاری از جنبه های اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی حیات بشر را دستخوش تحوّلی شگرف، نموده است. یکی از ابعاد این تحول، تغییراتی است که در روابط اقتصادی بین افراد، شرکتها با یکدیگر و افراد با شرکتها و دولتها، به سرعت از حالت سنتی خود که مبتنی بر مبادله بر مبنای اسناد و مدارک کاغذی است، خارج شده و به سوی انجام مبادلات از طریق بهره گیری از سیستمهای مبتنی بر اطلاعات الکترونیکی، در حرکت است. تجارت الکترونیکی به دلیل سرعت کارآیی، کاهش هزینهها و بهره برداری از فرصتهای زودگذر، عرصه جدیدی را در رقابت گشوده است، تا آنجا که گفته میشود، عقب افتادن از این سیر تحول، نتیجه ای جز منزوی شدن در عرصه اقتصاد جهانی، نخواهد داشت.
در همین راستا، در مبحث نخست این فصل به بررسی مفهوم و ماهیت تجارت الکترونیک پرداخته میشود. نخست، مفهوم تجارت الکترونیکی تبیین شده، سپس به پیشینه تجارت الکترونیکی اختصاص یافته و در آخر تجارت الکترونیکی در برابر تجارت سنتی، مورد بررسی قرار میگیرد.
بند نخست: مفهوم تجارت الکترونیکی
قدم اول برای کنکاش علمی پیرامون یک موضوع، داشتن تعریف مناسب از آن می باشد. تجارت الکترونیکی، پدیده ای نوین در دنیای تجارت است که به علت نوپا بودن و نیز کاربردها و زمینه های متنوع فعالیت، هنوز تعریف جامع و مانعی وجود ندارد و با تعاریف مختلفی روبرو شده است این مفهوم پدیده ای چند رشته ای است که با مباحثی از قبیل بازاریابی و فروش، مباحث مختلف اقتصادی و حقوق، ارتباط دارد.
در حقیقت، مفهوم تجارت الکترونیکی به قدری پویا، در حال تحول و گسترده است که ارائه تعریفی جامع و مختصر، به آسانی، میسر نیست. با این وجود، برخی به ارائه تعاریف نسبتاً گویایی در این زمینه پرداختهاند که در زیر به پاره ای از آنها اشاره میشود:
1. تمام ابعاد تجارت و فرآیند بازار، که بتوان با اینترنت و تکنولوژی وب انجام داد را تجارت الکترونیکی گویند.
2. به طور کلی واژه تجارت الکترونیکی اشاره به معاملات الکترونیکی مینماید که از طریق شبکههای ارتباطی انجام میپذیرد. ابتدا، خریدار یا مصرف کننده به جستجوی یک مغازه مجازی از طریق اینترنت میپردازند و کالایی را از طریق وب یا پست الکترونیکی سفارش داده و نهایتاً کالا را تحویل میگیرند.2
3. تجارت الکترونیکی یعنی انجام مبادلات تجاری در قالب الکترونیکی.3
4. کاربرد تکنولوژی اطلاعات در تجارت، تجارت الکترونیکی گفته میشود.4
5. تجارت الکترونیکی، مبادله الکترونیکی دادههاست. به طور خلاصه میتوان گفت که مبادله الکترونیکی دادهها عبارت از تولید، پردازش، کاربرد و تبادل اطلاعات و اسناد به شیوههای الکترونیکی و خودکار بین سیستمهای کامپیوتری و بر اساس زبان مشترک و استانداردهای مشخص و با کمترین دخالت عامل انسانی است. البته تجارت الکترونیک، حیطه ای گسترده تر از مبادله الکترونیکی دادهها دارد و آن یک تحول و انقلاب در عرصه ارتباطات است. لذا تجارت الکترونیکی روشی است که بر اساس آن، اطلاعات، محصولات و خدمات، از طریق شبکه های ارتباطات کامپیوتری، خرید و فروش میشوند.5
6. تجارت الکترونیک، انجام کلیه فعالیتهای تجاری با استفاده از شبکههای ارتباطی کامپیوتری، به ویژه اینترنت است.6
7. تجارت الکترونیک به نوعی تجارت بدون کاغذ است. بوسیله تجارت الکترونیک، تبادل اطلاعات خرید و فروش و اطلاعات لازم برای حمل و نقل کالاها با زحمت کمتر و تبادلات بانکی با شتاب بیشتر، انجام خواهد شد. شرکتها برای ارتباط با یکدیگر، محدودیتهای فعلی را نخواهند داشت و ارتباط آنها با یکدیگر سادهتر و سریعتر صورت میگیرد. ارتباط فروشندگان با مشتریان میتواند به صورت یک به یک با هر مشتری باشد، البته با هزینه نه چندان زیاد.7
8. برخی دیگر برای تجارت الکترونیک تعاریف چندی به شرح زیر ارائه کرده اند:
• انجام کلیه اموری که بتوان با اینترنت و فضای مجازی تحت وب8 انجام داد، تجارت الکترونیک می گویند.
• واژه ی تجارت الکترونیک در معنای عام اشاره به خرید و فروش های الکترونیکی می نماید که از طریق شبکه های ارتباطی انجام می پذیرد.
• تجارت الکترونیک یعنی انجام مبادلات بازرگانی در قالب الکترونیکی.
• تجارت الکترونیک، انجام تلاش های بازرگانی و بهره برداری از شبکه های هم پیوند رایانه ای9، به ویژه اینترنت است.10
در تعریف تجارت الکترونیک عده ای از دکترین خارجی معتقدند: تجارت الکترونیک عبارت است از مبادله اطلاعات تجاری، بدون استفاده از کاغذ؛ که در آن نوآوری هایی مانند مبادله الکترونیکی داده ها، پست الکترونیکی، تابلو اعلانات الکترونیکی، انتقال الکترونیکی وجه و سایر فناوری های مبتنی بر شبکه به کار برده می شود. در واقع تجارت الکترونیک، تأمین کننده ظرفیت خرید و فروش محصولات و اطلاعات بر روی اینترنت و سایر خدمات شبکه ای است.11
متاسفانه قانون تجارت الکترونیکی کشورمان12 نیز تعریفی از تجارت الکترونیکی، ارائه نکرده است که به عقیده برخی « شاید چنین به نظر رسد، که مقنن نیازی به تعریف یا ارائه مفهومی از تجارت الکترونیکی ندیده؛ اما ارایه تعریف برای مفاهیم آشنا یا غیر ضرور و فنی در ق.ت.ا نشان میدهد که قانونگذار به دلیل هراس از جامع نبودن چنین تعریفی، از ارائه آن اجتناب نموده است».13
با این حال محققین و دکترین داخلی در تعریف تجارت الکترونیکی اینطور بیان می کنند که تجارت الکترونیک عبارت از یافتن منابع، انجام ارزیابی، مذاکره، دادن سفارش، تحویل، پرداخت و ارائه خدمات پشتیبانی است که به صورت الکترونیکی انجام می شود.14
اگر بخواهیم تجارت الکترونیک را در یک تعریف ساده بیان کنیم باید گفت «تجارت الکترونیک یعنی انجام معاملات از طریق شبکه یا خرید و فروش محصولات و خدمات از طریق فروشگاه های اینترنتی، این موارد می توانند شامل خرید و فروش عمده یا خرده کالاهای فیزیکی و غیر فیزیکی مانند محصولات غذایی یا نرم افزارهای کامپیوتری و ارائه خدمات به مشتریان نظیر مشاوره های پزشکی یا حقوقی و یا دیگر موارد تجاری مانند تبادل کالا با کالا، راه اندازی مناقصات و مزایدات باشد.»15
برخی معتقدند هر نوع عملیاتی که از طریق فضای مجازی صورت پذیرد مصداق تجارت الکترونیک می باشد، معاملاتی از قبیل خرید خودرو، لوازم خانگی و قطعات آنها از طریق سایت های اینترنتی، خرید کتب و مجلات و… اقدام به حراج کالاها و بازاریابی و …16
در تعریف تجارت الکترونیک به موجب قانون اعتماد سازی در اقتصاد دیجیتالی فرانسه17 نیز آمده است «تجارت الکترونیکی فعالیتی اقتصادی است که با بهره گیری از آن، شخص عرضه کالا یا خدمات از راه دور و از طریق الکترونیکی را پیشنهاد و تضمین می کند.»
صرف نظر از تعاریف فوق، به نظر میرسد، تعریفی که سازمان تجارت جهانی،18 در اعلامیه مورخ 25 سپتامبر 1998 تجارت الکترونیکی، ارائه داده است، تعریف جامع و مختصری باشد:
«تولید، توزیع، بازاریابی، فروش یا تسلیم کالاها و خدمات، از طریق وسایل الکترونیکی را تجارت الکترونیکی گویند».19
همچنین از دیدگاه این سازمان، گسترش تجارت الکترونیکی نوید بخش هزینه پایین معاملاتی و تولیدی، تسهیل انعقاد قراردادها و تشدید رقابت است. این نوع تجارت به نوبه خود، به کاهش قیمت ها، افزایش کیفیت و تنوع تولیدات و در نهایت به پیشرفت و رفاه بیشتر، منجر خواهد شد.20
بند دوم: پیشینه تجارت الکترونیکی
انسان از ابتدای خلقت تاکنون روشهای تجاری مختلفی را تجربه کرده است. در ابتدا سیستم تبادل کالا رایج بود. مثلاً شکارچی، گوشت را با سلاح معاوضه میکرد، یا کشاورز، گندم خود را میداد و در مقابل گوشت دریافت میکرد و… این سیستم دارای اشکالات فراوانی بود چرا که ممکن بود شکارچی نتواند سلاح سازی را پیدا کند که به گوشت احتیاج داشته باشد. در بعضی تمدنها، سیستم کالای محبوب به وجود آمد. در سرزمینی که گندم غذای اصلی مردم آن بود، شکارچی، گوشت را با گندم و گندم را با سلاح، معاوضه میکرد. این روش هم مشکلات زیادی داشت. کالای محبوب در سرزمین های مختلف متفاوت بود. از طرف دیگر، معیاری برای سنجش ارزش آن وجود نداشته و حمل و نقل آن هم دشوار بود. بدون شک اختراع پول، اولین انقلاب در زمینه تجارت بوده است. ارزش آن مشخص، حمل آن آسانتر، فاسد نشدنی و مورد نیاز همه بود. فواید استفاده از پول به اندازه ای بود که حتی تا چند دهه قبل، کمتر کسی انتظار یک انقلاب دیگر را داشت.
ارتباط بین تجارت و فناوری دیرزمانی است که وجود داشته و ادامه دارد. در واقع، یک پیشرفت تکنیکی باعث رونق تجارت گردید و آن هم ساخت کشتی بود. در حدود 2000 سال قبل از میلاد، فینیقیان تکنیک ساخت کشتی را بکار بردند تا از دریا بگذرند و به سرزمینهای دور، دست یابند. با این پیشرفت، برای اولین بار مرزهای جغرافیایی برای تجارت باز شد و تجارت با سرزمینهای دیگر آغاز گردید. اکنون، شبکه جهانی اینترنت مانند همان کشتی است که نه تنها فواصل جغرافیایی، بلکه اختلافات زمانی را نیز کمرنگ نموده و صحنه را برای نمایشی دیگر آماده کرده است. ترکیب تجارت و الکترونیک از سال 1970 آغاز شد.21
در حقیقت، نیاز به تجارت الکترونیکی از تقاضاهای بخشهای خصوصی و عمومی برای استفاده از فناوری اطلاعات به منظور کسب رضایت مشتری و هماهنگی موثر درون سازمانی، نشأت گرفته است.
میتوان گفت این نوع تجارت، از زمانی آغاز شد که مصرف کنندگان توانستند پول خود را از طریق ماشینهای خودپرداز ای.تی.ام22 دریافت کرده و خریدهای خود را با کارتهای اعتباری انجام دهند. پیش از توسعه فناوریهای مبتنی بر اینترنت در سالهای آغازین دهه 90، شرکتهای بزرگ، دست به ایجاد شبکههای رایانهای با ارتباطات مشخص، محدود و استاندارد شده برای مبادله اطلاعات تجاری میان یکدیگر زدند. از نظر متخصصین، جهش تکنولوژی اطلاعات، دو دوره بیست ساله را پشت سر گذاشته و اکنون وارد دوره سوم شده است:
1955- 1974: عصر پردازش الکترونیکی دادهها23
1975- 1994: عصر سیستمهای اطلاعاتی مدیریت24
1995-2014: عصر اینترنت
هر دوره بیست ساله، امکانات تجارت الکترونیکی را متناسب با تواناییهای فناوری اطلاعاتی آن عصر فراهم آورده است. در حالیکه ماشین های خودپرداز و کارتهای اعتباری در عصر بیست ساله نخست، به جریان افتادند، در عصر دوم امکان استفاده از مبادله الکترونیکی دادهها، سیستم بانکی بین المللی و انتقال وجه الکترونیکی فراهم شد. اما توسعه اینترنت و کاربردهای تجاری آن، باعث تحولی اساسی، در این روند شده است، به گونهای که در روند تکاملی تجارت الکترونیکی، میتوان میان تجارت الکترونیکی سنتی و نوع اینترنتی آن، تمایز محسوسی قائل شد.
مهمترین هدف در تجارت حال- چه از روشهای بسیار پیشرفته الکترونیکی استفاده شود و چه از روشهای سنتی و قدیمی- همانان دستیابی به پول و سود بیشتر است. طبعاً در این میان، نقش بانکهای و موسسات اقتصادی در نقل و انتقال پول، بسیار حیاتی است. هنگامی که در سال 1994، اینترنت، قابلیتهای تجاری و بانکها در کشورهای پیشرفته، اولین نهادهایی بودند که تلاش جدی خود را برای استفاده هرچه بیشتر از این جریان بکار انداختند. محصول تلاش آنها نیز همان بانکداری الکترونیکی امروزی است. سپس به سرعت مشخص شد که اینترنت بستر بسیار مناسبی برای انواع فعالیتهای بانکداری و اقتصادی به شمار میرود. بانکداری و تجارت الکترونیکی که هم اکنون در جهان به یک موضوع بسیار تخصصی و در عین حال، بسیار پیچیده تبدیل شده و تطبیق آن با سیاستهای تجاری و اقتصادی کشورهای مختلف نیاز به تحقیق و برنامه ریزی دقیق دارد.
در بررسی پیشینه تجارت الکترونیکی درمییابیم که بورسهای اوراق بهادار نیز موسسات دیگری بودند که به سرعت فعالیت خود را با روند پیشرفت اینترنت هماهنگ کردند و موفق شدند که در عرض مدت کوتاهی، با توجه به برتریهای اینترنت در مقایسه با روشهای قدیمی، به دلیل سرعت و دقت بالا، به موفقیتهای بینظیری دست یابند.
تجارت الکترونیکی، علیرغم جوان بودن در جهان شناخته شده و در سالهای اخیر رشد فزاینده و غیرقابل پیش بینی داشته است. این رشد تصاعدی، حاصل استفاده از یک ابزار، یعنی اینترنت میباشد. البته تجارت الکترونیکی فقط در شاخصهها یا کشورهای خاصی جا افتاده و استفاده میشود.25
بند سوم: تجارت الکترونیکی در برابر تجارت سنتی
هر فناوری پیشرفته، تهدیدها و فرصتهای جدیدی را برای سازمانها به ارمغان میآورد. تغییر در فناوری، موجب تغییر در قانونمندی بازرگانی شرکتها و متحول ساختن نظامهای سازمانی و اجتماعی میگردد. فناوری اطلاعات، به عنوان لبه پیشرو فناوریهای جدید، در سه عنصر سرعت، دقت و هزینه فعالیتها، میتواند تاثیرگذار باشد. فناوری اطلاعات میتواند چهار مزیت عمده ایجاد کند: ارزانتر (تولید خروجیهای مشابه با هزینه کمتر)، بیشتر (تولید خروجیهای بیشتر و با هزینه مشابه)، سریعتر (تولید خروجیهای مشابه با همان هزینه در زمان کمتر)، بهتر (تولید خروجیهای مشابه با همان هزینه و همان زمان اما با کیفیتی بهتر).26
تجارت الکترونیکی نیز به عنوان یکی از شاخصههای فن آوری اطلاعات، موانع جغرافیایی و تفاوت روز و شب در مناطق مختلف را از میان برمیدارد و باعث ارتقای ارتباطات و گشودگی اقتصادی در سطح ملی و بین المللی میشود. تجارت الکترونیکی طریق هدایت کسب و کار را تغییر میدهد و بدین ترتیب باعث تبدیل بازارهای سنتی به شکلهای جدیدتر میشود.
در حالی که تجارت الکترونیکی و به خصوص نوع اینترنتی آن، باعث ایجاد تغییرات چشمگیر در شرایط رقابتی شده است (به عنوان مثال ظهور و ورود سریع رقبای جدید، جهان شدن رقابت، رقابت شدید در استانداردها و …)، اما فرصتهای جدیدی هم برای جایگزینی کسب و کار، ایجاد مشاغل و فرصتهای شغلی جدید در زمینههای مختلف ایجاد کرده است، اگرچه عده اینترنت را نیز بیکار نموده است. به طور کلی، میتوان فواید تجارت الکترونیکی را در قیاس با تجارت سنتی در موارد زیر دانست: «حضور در بازار به شکل، همه جا، همه کس، همه وقت».27
در زمینه معرفی و تبلیغ محصول نیز، استفاده از تجارت الکترونیکی، به خصوص با استفاده از اینترنت، دچار محدودیتهای موجود در تبلیغات متعارف نبوده و در هر زمان در دسترس است و میتواند برای هر گروه خاص مصرف کنندگان، تغییر یابد.
این تجارت، همچنین روشهای معمول فروش را تغییر داده و امکان فروش مستقیم و بدون واسطه محصولات و خدمات جدید را به بازارهای مهم و تازه فراهم میکند.
با فروش بر خط28 به مقدار زیادی هزینههای فروش و زمان عرضه کاهش یافته و محصولات جدید میتوانند به محض آماده شدن در معرض فروش روی خط قرار گیرند. خدمات پس از فروش به مشتری، میتواند با امکان خبرگیری سریع دو طرف از یکدیگر و عرضه انواع خدمات به مشتری تسهیل و تکمیل شود.29
گفتار دوم: قراردادهای الکترونیکی30
تشکیل قرارداد در فضای مجازی، لزوماً به معنی انعقاد آن در محیط خیالی نیست؛ امروزه باید پذیرفت که با گسترش وسایل ارتباط از راه دور، جهان به دهکده اینترنت تبدیل شده که در آن، تشکیل قرارداد به عنوان یکی از روابط مورد نیاز نمیتواند همواره از طریق ارتباط مستقیم و فیزیکی انجام گیرد. از این رو «طرفین یک توافق ممکن است همدیگر را ندیده و حتی هیچ مکالمه تلفنی هم با یکدیگر نداشته باشند».31
به همین مناسبت، در این گفتار، به بررسی مفهوم، اسباب و شرایط تشکیل قراردادهای الکترونیکی، به طور مختصر، پرداخته میشود و بررسی تفصیلی و جنبههای تخصصی این نوع از قراردادها، در بخش بعدی، صورت خواهد گرفت. در بند نخست، مفهوم قرارداد الکترونیکی تبیین شده، در بند دوم اسباب و شرایط تشکیل این قراردادها مورد ارزیابی قرار گرفته و در نهایت، در بند سوم، تعریف قراردادهای الکترونیکی، ارائه شده است.
بند نخست: مفهوم قرارداد الکترونیکی
انعقاد قرارداد در فضای مجازی به طور کلی، مشابه با انعقاد آن در دنیای واقعی است و از این لحاظ، تفاوت عمده اینترنت بین این دو فضا وجود ندارد و لذا حقوقدانان عموماً از ارائه تعریف جداگانهای برای قراردادهای الکترونیکی پرهیز میکنند. برای تشکیل قرارداد- اعم از الکترونیکی و غیره – وجود شرایط اساسی صحت معامله که در ماده 190 به بعد قانون مدنی مذکور است، ضرورت دارد، دلیل این امر تبعیت قراردادهای الکترونیکی از قواعد عمومی قراردادهاست.
با توسعه به کارگیری وسایل نوین فن آوری اطلاعات در تجارت الکترونیکی، فرض بر «اعتبار و صحت» تمام قراردادهای الکترونیکی است و در این مسیر نمیتوان بین قراردادهای تشکیل شده توسط اشخاص حقیقی، نمایندگان اشخاص حقوقی و قراردادهای تشکیل شده به وسیلهی رایانه (قراردادهای خودکار) یا قراردادهای داخلی و بین المللی، قابل به تمایز گردید.
برای تبین دامنه شمول مفهوم قرارداد در فضای الکترونیکی، لازم است ابتدا، مفهوم چند ماهیت حقوقی بررسی شود:
الف: قرارداد
از مفهوم قرارداد یا عقد32، تعاریف متعددی به عمل آمده است. قرارداد در مفهوم حقوقی، دارای دو معنی است: در معنی اسم مفعولی، عبارتست از ماهیت حقوقی که با همکاری متقابل اراده دو یا چند شخص در عالم اعتبار، به وجود میآید و در معنی مصدری، عبارتست از همکاری متقابل اراده دو یا چند شخص در ایجاد ماهیت حقوقی.33
ب: تعهد و التزام
تعهد، مصدر باب تفعل و در لغت به معنی به عهده گرفتن، خود را مدیون و موظف کردن، آمده است. در اصطلاح حقوقی، تعهد عبارتست از به عهده گرفتن انجام یا ترک عملی در برابر دیگری، خواه در برابر عوض باشد یا نباشد. شخصی را که انجام یا ترک عمل را بر عهده میگیرد، «متعهد» و شخصی که تعهد به سود او به عهده گرفته میشود، «متعهد له» و مورد تعهد را اصطلاحاً «متعهدیه» میگویند.34
ج: ایقاع
ایقاع، ماهیت حقوقیای است که به اراده یک طرف انشا شده و پدید میآید. ایقاعات از جهت آثار حقوقی، دارای انواع مختلف است. برخی از ایقاعات، سبب پیدایش مالکیت برای ایقاع کننده است، مانند احیای ارضای و



قیمت: تومان

دسته بندی : پایان نامه ارشد

پاسخ دهید